Gert de Rijk (1945-2009)

Woensdag 19 augustus 2009 is op 64-jarige leeftijd de keramist Gert de Rijk overleden. Met hem is één van de meest vooraanstaande Nederlandse keramisten heengegaan.

‘Ik ben een pottenbakker’, zei Gert de Rijk altijd. Dat was ook zo: hij heeft in zijn werk de geschiedenis van de keramiek in klein bestek herhaald. Hij begon als traditioneel werkend ‘draaier’, maar gebruikte die techniek later om eigentijds werk te maken met een uitgesproken eigenzinnig karakter.  De functie van het werk van de pottenbakker werd steeds meer ondergeschikt aan het beeldende aspect, een proces dat jaren in beslag heeft genomen.

Na zijn scholing bij kunstaardewerkfabriek Mobach nam hij in 1965  Potterie ’t Bolwerk van Jan van Ham over. Hoewel hij in de tweede helft van de jaren zestig voornamelijk gebruiksaardewerk maakte, had hij zich voorgenomen iedere week iets moois te maken. De vormgeving van het aardewerk wordt strakker en sluit meer aan op de internationale ontwikkelingen. Vanaf 1977 maakt hij helemaal geen commercieel werk meer maar gaat zich toeleggen op het vrije werk. Door zijn buitenlandse contacten merkte hij hoe grensverleggend het kan zijn om met kunstenaars uit andere disciplines samen te werken. Dergelijke samenwerkingsprojecten organiseerde hij vanaf 1987 in Utrecht.  

Achteraf bezien was het logisch dat op 1 april 1991 in Utrecht Z4 werd opgericht. De oprichtingsvergadering vond plaats ‘Bij Arie Op de Brug’ (café Postiljon). Het was een project waaraan de graficus Gerard van Rooy en de kunstschilders Anco en Henk van der Haar deelnamen. Het doel was dat de individuele creativiteit van de leden van Z4 zou worden aangewend om gezamenlijk keramische werkstukken te maken, waaraan steeds twee, drie of zelfs alle vier de kunstenaars een eigen bijdrage moesten leveren. Z4 werd een groot succes.

In het landschap van de Nederlandse keramiek was Gert de Rijk een veelzijdig keramist, die zichzelf bescheiden ‘pottenbakker’ noemde. Met hem is een aimabel mens en gedreven vakman heengegaan.

het bestuur van de NVK 21/08/09

Gert de Rijk, de meest markante Utrechtse keramist die ik ken, is op woensdag 19 augustus overleden.
Een groot vriend is heen gegaan. Zelfs hij, die altijd een tomeloze energie ten toon spreidde, heeft het niet van zijn ziekte kunnen redden.

Ons rest nog zeer dierbare herinneringen.

Gert genoot van zijn vak en kon dit op onnavolgbare wijze overbrengen op zijn omgeving. Gert was een mensenvriend getuige de vele samenwerkingsverbanden met kunstenaars uit diverse disciplines. Dit gaf hem vrijheid en de mogelijkheid om zijn grenzen steeds weer te verleggen. De Z4-samenwerking is daar een sprekend voorbeeld van getuige het boek ‘Vier en Vuur’ over het werk van Gert samen met zijn vrienden, de schilders/grafici Gerard van Rooij en Henk en Anco van der Haar.

Het werk van Gert de Rijk is veel omvattend en loopt van potterie tot autonome objecten. Ook schilderde hij graag, werkte hij met glas en liet hij beelden in brons uitvoeren.

Een van de grootste passies van Gert, samen met zijn vrouw Mary, was koken. Veel NVK’ers hebben wel eens bij ‘De Verrassing’ gegeten, waar je je in een museum waande, want Gert was verzamelaar in hart en nieren. De tafel was meestal versierd met prachtige eeuwenoude, witte, gevlochten mandjes van aardewerk, die gevuld waren met citroenen. Velen zullen zich ook wel de enorme collectie zoutvaten herinneren in zilver, aardewerk of steengoed. Zijn passie voor het maken van zoutvaten om een oude traditie voort te zetten heeft dan ook geleidt tot een schitterende tentoonstelling in het Zoutmuseum in Delden enkele jaren geleden en het boek van H. Hoeneveld: ‘Zout is beter dan goud - en de mooiste zoutvaten van Gert de Rijk (2005).

Met het overlijden van Gert de Rijk is een vakman puur sang heen gegaan. Ik wens zijn huidige vrouw Mary, kinderen, kleinkinderen en naaste vrienden veel sterkte toe in het dragen van dit enorme verlies.

Frits van der Zweep

Vorige maand wandelde ik met mijn dochter, door een zonovergoten Utrecht.
Ger de Rijk fietste langs, heel gewoon, overhemd met korte mouw in grijswit patroon, in de Lange Nieuwstraat.
Hoi Gert riep ik nog, er leek niks met hem aan de hand te zijn. Hij stak zijn hand op in het voorbijgaan. Een Utrechtse coryfee in de geheime kunst van de keramiek.
Geschrokken las ik afgelopen week in Volkskrant dat het de laatste keer is geweest dat ik hem zomaar tegen kon komen. Verdrietig voor zijn naasten, en hij had nog meer kunnen maken.

Saskia Huetink, kunstenaar

Helaas is er weer een echte goede vakman "in klei" overleden aan een vreselijke ziekte.

Met zijn tomeloze inzet en energie heeft hij dit zelfs niet kunnen winnen.

Ken Gert al uit de begin jaren tachtig, maar spraken elkaar zelden eigenlijk, vooral omdat ik buiten de stad Utecht woon.

Mijn bijzondere herinnering is het diner met de uitwisselingscollega's uit Japan bij Gert en Mary en niet te vergeten het bezoek toen aan zijn atelier.

Ik vroeg me wel eens af waar hij in zijn atelier alles terug kon vinden.

Een bescheiden pottenbakker pur sang met een "bijzondere handtekening in  klei".

Helaas is het leven zo dat we wel eens te vroeg afscheid van een gewaardeerd iemand, jonger als ik zelfs ook nog, moeten nemen.

Men sprak mij wel eens aan met Gert de Rijk en verwisselde ons wel eens. Helaas kan dat nu niet meer.

dick versluis

Gisteren, terugkomend uit Frankrijk las ik een overlijdensbericht in de Volkskrant van zaterdag. -Gert de Rijk- stond er.

Toch niet..., dacht ik schrikkend.  De begeleidende tekst kon beslist niet op niemand anders slaan.

Lang, heel lang, geleden 'leerde' Gert mij pottenbakken in zijn atelier. Van het pottenbakken kwam niet zoveel. We kletsten etc.

Om gezondheidsredenen kwam ik niet meer naar de werf.

Gert en zijn (eerste, denk ik, lezend over zijn tweede) vrouw kwamen nog eens bij ons eten, daarna verwaterde het contact doordat het leven dat zo regelde.

Via Google las ik over Gert, het ging hem daarna goed, denk ik.

Ik vond Gert een bijzonder en een bijzonder aardig mens, die gniffelend het leven becommentarieerde.

Hij kwam regelmatig uit mijn herinnering tevoorschijn en mijn plan was, nu ik sinds kort weer in NL woon, om hem nog eens op te zoeken, te kijken of hij nog aan de werf werkte. Kan niet meer. Hij zal voor mij in leven blijven zoals hij was, waar dan ook: een kunstenaar, die van alles kon, die broodnodig, spottend maar gewillig, de ene lamp na de andere fabriekte. In tijd die hij had kunnen besteden aan de mooie dingen die in zijn hoofd leefden en die hij later maakte, las ik.

Het zal hem goed gaan, daar ben ik van overtuigd.

Ik wens zijn directe omgeving, hen die hem liefhadden, sterkte om zonder Gert te moeten leven, maar wel met de troost hem gekend te hebben.

Ineke Sikkema

Geschokt nam ik kennis van het overlijden van Gert de Rijk.

Afgelopen juni hebben we “de ganzen” mogen ophalen bij Gert.
Elke dag geniet ik van het prachtige werk van Gert en zie ik hem in gedachte weer aan het werk in zijn atelier.

Ik wens zijn familie en vrienden erg veel sterkte met dit verschrikkelijke verlies.

Maaike Jorritsma

Een stoet herinneringen, en ik kan niet zeggen dat ik Gert vaak zag. Maar het atelier was het middelpunt van het dagelijks leven: als ik naar de supermarkt ging kwam ik Gert af en toe tegen, en dan vertelden we even iets, over engelen of potten of koffie.
Het beeld dat bovendrijft: bij een feest in zijn atelier op het Domplein organiseerde Gert het eten. Ik kwam even kijken hoe het allemaal ging, en Gert zat net met een reusachtige zalm, die hij in zijn handen probeerde om te draaien – het vel begon te schilferen, maar de zalm kwam prachtig ongeschonden op de schaal te liggen. Die voorzichtige, zekere handen, en daarboven die glimmende ogen: dat heb ik maar weer mooi geflikt.
Gert was bij mijn promotie en haalde zonder omhaal het treffendste detail uit alle geleerde verhalen: dat er iets gezegd werd over 'neutrale engelen'. Prachtig, dat er zoiets bestond –of niet bestond, natuurlijk. Verhevenheid en aardsheid, bij niemand die ik ken ging dat zo vloeiend samen als bij Gert. Op een vakantie In Ierland mopperde hij over de overbodigheid van een regenjas. Hadden ze je geleerd dat je altijd een regenjas bij je moest hebben. Wat een onzin. Als het regende werd je nat, en daarna werd je weer droog. Maar het regende wel veel, in Ierland. En daar was hij nog niet aan toe, aan whisky drinken en sigaren roken bij het turfvuur.
Overbodig te zeggen dat de whisky natuurlijk voortreffelijk was.
Overbodig te zeggen dat het zo jammer is, dat hij niet toekwam aan sigaren roken bij een turfvuur.
Werd het misschien saai in de hemel?

Clara Strijbosch

Gert de pottenbakker heeft de aarde vorm gegeven, de buitenkant kleur, en de inhoud smaak.

Wij kennen elkaar sinds 1963 van catechisatie, die leerschool om het onbestaande te bespreken. Daar ontstond onze vriendschap, met in elk van die meer dan vijfenveertig vijftig jaar vele hoogtepunten.

Ik heb hem en zijn te tentoonstellen aardewerk vaak vervoerd naar exposities. Zo heb ik ooit een scherfje van een van zijn keramische kisten met appels gestoten; ik schaam me nog steeds, ook over mijn gedachte dat het gelijmd kon worden. Bij mijn promotie (hij was mijn paranymf) heeft hij een schaal gemaakt naar een foto uit mijn proefschrift: het toont een witte bloedcel omgeven door rode bloedcellen - hier in zijn markante blauw weergegeven. Het verbeeldt ook zijn inlevingsvermogen en expressieve vaardigheden daarbij. En zo heeft hij deze en andere schalen ook gebruikt bij zijn vele maaltijden – het was mooi bij opdienen, heerlijk bij eten, en haast nog mooier als de schaal leeg was. En dan zijn cursussen in Frankrijk: er werd geschilderd en geboetseerd onder zijn supervisie en ik durfde in deze vrije sfeer voor het eerst voluit voor gehoor piano te spelen. Vrijheid, expressie, precisie, inzet; daar leefde hij voor en dat hebben we met hem geleerd.

Aardewerk is de oudste cultuurdrager ter wereld; het gestileerde GdR onder zijn potten geeft hem eeuwig leven, maar wij missen hem zeer.

Bert Bast